waar het mkb echt staat

Voor een installatiebedrijf draai ik één proces dat van de eerste binnenkomende lead tot de verstuurde factuur op AI leunt. Niet als proef. Het draait live in productie, en ik ben degene die het onderhoudt. Zeldzamer dan de koppen doen vermoeden.

Op papier gaat het namelijk hard. In 2025 gebruikte 33 procent van de Nederlandse bedrijven met tien of meer werkzame personen minstens één AI-technologie, tegen 23 procent in 2024 en 14 procent in 2023 (CBS, 2026). Maar zodra een meting naar diepte vraagt, zakt dat getal in elkaar: in onderzoek van softwarebedrijf Exact zegt maar 6 procent van de mkb’ers dat AI integraal onderdeel van de bedrijfsvoering is (Exact, 2025). “AI gebruiken” is een steeds lagere lat geworden. Echt inbedden blijft zeldzaam. Wie wil weten waar het MKB echt staat, moet die twee curves uit elkaar trekken.

hoeveel bedrijven gebruiken ai in nederland?

Een derde. In de CBS-rapportage Digitalisering en kenniseconomie 2025 zette 33 procent van de bedrijven met tien of meer werkzame personen minstens één van acht uitgevraagde AI-technologieën in (CBS, 2026). Een jaar eerder 22,7 procent, het jaar daarvoor 14,0 procent (CBS, 2025). Een verdrievoudiging in twee jaar tijd, en dan nog in een officiële statistiek ook.

Achter dat ene percentage zitten drie werelden. Begin 2026 publiceerde het CBS voor het eerst een losse rapportage over microbedrijven, twee tot negen werkzame personen. Daar lag het AI-gebruik in 2025 op 13,8 procent. Het MKB van tien tot 249 werkzame personen zat op 29,8 procent, het grootbedrijf vanaf 250 op 66,2 procent (CBS, 2026). En zelfs binnen de tien-plus loopt het ver uiteen: in 2024 gebruikte 17,8 procent van de bedrijven met tien tot negentien werkzame personen AI, tegen 59,2 procent van de bedrijven met vijfhonderd of meer (CBS, 2025). Kijk bij elk adoptiecijfer dus eerst naar de grootteklasse. Anders vergelijk je dat installatiebedrijf van vijf man met een bank.

Internationaal steekt Nederland gunstig af. Eurostat kwam voor 2025 uit op een EU-gemiddelde van 20,0 procent bij bedrijven met tien of meer werkzame personen, tegen 13,5 procent in 2024 en 7,7 procent in 2021; bij de grote Europese bedrijven lag het op 55 procent (Eurostat, 2025). In de meting over 2024 stond Nederland zesde in de EU, achter onder meer Denemarken. Voor 2025 is die positie nog niet bevestigd. Dan een cijfer dat het hele plaatje kantelt: van alle Nederlandse bedrijven die in 2024 AI gebruikten was 65 procent een klein bedrijf met tien tot vijftig werkzame personen (CBS, 2025). De meeste AI-gebruikers zijn in absolute aantallen dus gewoon kleine bedrijven, ook al ligt het percentage bij de grote veel hoger. En het CBS plakt er zelf een waarschuwing bij: of die gebruikers groter en omzetsterker zijn dóór AI, valt uit deze cijfers niet af te leiden.

de lat om mee te tellen wordt elk jaar lager

Achter het CBS-cijfer zit een enquêtevraag: gebruikt uw bedrijf minstens één van acht AI-technologieën, zoals tekstgeneratie, beeldherkenning of spraakverwerking? Eén toepassing is genoeg om mee te tellen. Iemand die met een chatbot offertes voorschrijft, valt in dezelfde categorie als een bedrijf dat zijn complete planning op AI laat draaien. Dat verschil ken ik van dichtbij. Het proces dat ik beheer leunt van lead tot factuur op AI, en toch levert dat in de enquête precies één vinkje op, net zoveel als de installateur verderop die er zijn mailtjes mee netjes maakt. De statistiek meet of AI het pand binnen is. Wat het daar uitvoert, blijft buiten beeld.

Vraag naar diepte en je krijgt een heel ander getal. Exact zet in zijn MKB Barometer een ladder neer: 43 procent van de Nederlandse mkb’ers verkent actief de mogelijkheden, 23 procent is bezig met implementeren, 6 procent heeft AI integraal onderdeel van de bedrijfsvoering gemaakt (Exact, 2025). Commercieel marktonderzoek van een softwareleverancier, met een eigen definitie en een eigen steekproef, dus je pakt het als indicatie en je verkoopt het nooit als officiële statistiek. De richting klopt wel met wat de overheid kwalitatief ziet. Onderzoeksbureau Dialogic concludeerde in opdracht van het ministerie van Economische Zaken dat AI in het MKB zelden structureel is ingebed en meestal blijft hangen bij losse toepassingen als tekst- en beeldgeneratie (Dialogic, 2025).

Meteen ligt hier de correctie op het cliché dat “het MKB achterloopt”. Met experimenteren loopt het MKB nauwelijks achter. Een derde van de tien-plus-bedrijven doet inmiddels iets met AI en de groeicurve is steiler dan het EU-gemiddelde. Het knelpunt zit een laag lager, bij de sprong van los gebruik naar proces, en die is voor iedereen lastig, ook voor organisaties met een eigen innovatieafdeling. Dezelfde echo klinkt internationaal. MIT-onderzoekers rapporteerden in 2025 dat 95 procent van de generatieve-AI-pilots geen meetbaar bedrijfsresultaat oplevert, al ging dat over overwegend grote, internationale organisaties en zegt het niets specifieks over het Nederlandse MKB (Fortune, 2025). Ik heb apart uitgeschreven waarom je dat cijfer met beleid moet lezen, in de 95-procent-mythe. Voor nu volstaat de kortere les: het verschil tussen klein en groot zit in de adoptiecijfers, veel minder in de inbedding.

waarom spreken de ai-cijfers elkaar zo tegen?

Omdat definities, populaties en jaartallen onderweg zoekraken. Neem het Exact-cijfer van 6 procent “integraal ingebed”. Dat werd door ictmagazine.nl gelezen als het algemene AI-gebruik in 2024, en zo kon er ineens een sprong “van 6 procent naar 70 procent nu” worden geclaimd. Twee metingen die niets met elkaar te maken hebben, aan elkaar geplakt tot een spectaculair groeiverhaal, dat daarna weer door anderen wordt overgenomen. Zo zingen cijfers rond. Je ziet ook “67 procent MKB-adoptie” langskomen, of “95 procent van de Nederlandse organisaties draait AI-programma’s”, stuk voor stuk vendor- of contentmarketing-enquêtes met hun eigen definitie, die je nooit naast de CBS-cijfers mag leggen alsof ze hetzelfde meten.

Zelfs binnen het CBS moet je opletten welke tabel je erbij pakt. In het najaar van 2025 kwamen er twee publicaties over AI-gebruik per sector uit die elkaar op het oog tegenspreken. Het nieuwsbericht van september, over bedrijven met tien of meer werkzame personen, zet de bouw in 2024 op 8,9 procent en de horeca op 9,0 procent (CBS, 2025). Een decemberpublicatie, met een bredere bedrijvenpopulatie en een andere vraagstelling, komt voor datzelfde jaar uit op zo’n 4 en 3 procent (CBS, 2025). Allebei correct, elk binnen de eigen definitie. De rangorde blijft wél overeind: informatie en communicatie ver voorop, bouw, horeca en vervoer achteraan. En voor de nichebranches waar veel van mijn lezers zitten, installatie, schoonmaak, evenementen, is er simpelweg geen officieel adoptiecijfer. De SBI-sectorcijfers zijn er te grof voor. Ik ga ze hier dus ook niet zitten oprekken.

Ik loop er standaard drie vragen langs voordat ik een cijfer geloof. Over welke bedrijven gaat het, vanaf welke grootteklasse. Wat telt er precies als AI-gebruik. En wie heeft het onderzoek betaald. Meestal sneuvelt een spannend cijfer al op de eerste vraag.

wat houdt mkb-bedrijven tegen bij ai?

Kennis en ervaring, veel vaker dan geld of wantrouwen. Van de Nederlandse bedrijven die AI overwogen en er toch van afzagen, noemde 74,6 procent gebrek aan ervaring als reden, dwars door alle grootteklassen en sectoren heen (CBS, 2025). Bij de microbedrijven is het 71,6 procent (CBS, 2026). EU-breed meet Eurostat vrijwel hetzelfde: 71 procent wijst gebrek aan relevante expertise aan als grootste belemmering (Eurostat, 2025). Drie onafhankelijke metingen die zo dicht op elkaar liggen, dat maakt dit een van de best onderbouwde feiten in het hele dossier.

Buiten Europa ziet de OESO exact hetzelfde. In zes G7-landen noemt ruim de helft van de kleine en middelgrote bedrijven gebrek aan kennis over generatieve AI als grootste barrière, en van de mkb’ers die generatieve AI al draaien, biedt minder dan 30 procent er training voor aan (OECD, 2025). Dialogic legt er voor Nederland nog kosten, de digitaliseringsgraad van de organisatie en de beschikbaarheid van data bovenop (Dialogic, 2025). Het beeld is consistent, en dat is eigenlijk goed nieuws: de drempel is leerbaar. Aan iets leerbaars kun je werken. Aan “te duur” of “onze klanten willen het niet” een stuk minder.

wat moet je met deze cijfers als klein bedrijf?

Eén ding: kies één proces en bed AI daar volledig in, met alles wat erbij hoort. De adoptiestatistiek is geen wedstrijd waarin je op achterstand begint. Als microbedrijf zit je met wélk AI-gebruik dan ook al in de minderheid van 13,8 procent, en structurele inbedding is volgens elke meting die er ligt overal zeldzaam.

Wat je vooral níet hoeft te doen: een AI-strategie van dertig pagina’s optuigen, of tien tools tegelijk uitproberen, of schrikken van elke kop over exploderende adoptie. Die koppen meten de lage lat. En tweederde van de bedrijven in jouw grootteklasse staat nog gewoon op nul.

Wat wél werkt, is smal beginnen. Ik houd zelf een vaste volgorde aan, opgebouwd uit precies het proces dat ik nu van lead tot factuur draaiend heb. Ik begin met één proces dat vaak terugkomt en dat je kunt meten: offertes maken, klantvragen beantwoorden, planning, het opvolgen van facturen. Dan meet ik eerst twee weken lang de nulsituatie, zonder aan iets te sleutelen: hoeveel tijd het kost, waar het misgaat, wat er blijft liggen. Zonder dat vertrekpunt kun je later niet hard maken dat er iets verbeterd is, en dan geloof je jezelf op je blauwe ogen.

Pas daarna zet ik één tool in, en belangrijker, ik schrijf het proces eromheen uit. Wie kijkt de output na. Wat gebeurt er als het fout gaat. Waar komt de klantdata te staan en mag die daar eigenlijk staan. Dat laatste is waar de meeste kleine bedrijven overheen stappen.

De stap die ik zelf het zwaarst weeg is de training van de mensen die ermee gaan werken. Gebrek aan ervaring is in élke meting de grootste drempel, en training is nu net wat bij minder dan 30 procent van de gebruikers gebeurt (OECD, 2025). Doe je het wel, dan zit daar je hele voorsprong. En dan pas evalueren, na zes tot acht weken, tegen die nulmeting, in uren en in euro’s. Draait het zonder dat jij er nog naast moet staan, dan pak je het volgende proces. Eerder niet.

Wie dit echt afmaakt, staat verder dan vrijwel elke “AI-gebruiker” uit de statistiek. Dat is geen grote belofte van mij. Het is letterlijk wat de cijfers over de kloof tussen gebruik en inbedding zeggen.

Mijn standpunt, na dit alles: het adoptiepercentage is de minst interessante statistiek in het hele dossier. Het meet of je de laagste lat gehaald hebt, en die lat zakt elk jaar verder. De enige vraag die telt is of er in jouw bedrijf één proces bestaat dat aantoonbaar beter loopt sinds AI erin zit, met iemand die zich er ook echt eigenaar van voelt. In mijn werk voor kleine dienstverleners zie ik keer op keer wat Dialogic beschrijft: de chatbot is er allang, het proces eromheen ontbreekt.